حسین افشین، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، امروز در نخستین همایش «توانمندسازی و تحول اجتماعی محور (۲۰۲۰) محلات کمتر برخوردار کشور» که در مرکز همایش‌های بین‌المللی صداوسیما برگزار شد، با طرح دیدگاهی درباره ابعاد شناختی فقر گفت: می‌خواهم جمله‌ای بگویم که ممکن است در نگاه اول تند و حتی آزاردهنده به نظر برسد، اما پشت آن یک علم جدی قرار دارد؛ فقر، انسان را احمق می‌کند. این تعبیر به‌هیچ‌وجه توهین‌آمیز نیست و به معنای کم‌هوش بودن افراد فقیر تلقی نمی‌شود. 

به گفته او، بسیاری از باهوش‌ترین و خلاق‌ترین افراد کشور در محلاتی زندگی می‌کنند که با عنوان «کم‌برخوردار» شناخته می‌شوند. 

افشین تصریح کرد: فقر یک کار خطرناک می‌کند؛ پهنای باند ذهن را می‌دزدد، ظرفیت شناختی را می‌بلعد و قدرت تصمیم‌گیری را کوچک می‌کند.

فقر به‌مثابه مالیات شناختی

معاون علمی رئیس‌جمهور با اشاره به یافته‌های علوم رفتاری گفت: در زبان علم رفتار، فقر مانند یک مالیات شناختی عمل می‌کند؛ مالیاتی نامرئی که از هر تصمیم، هر برنامه‌ریزی و هر یادگیری سهم خود را برمی‌دارد و توان ذهنی را کاهش می‌دهد.

وی با استناد به کتاب Scarcity توضیح داد: «کمبود» انسان را وارد یک «تونل» می‌کند؛ تونلی که در آن ذهن ناچار است فقط به امروز، همین ساعت، همین قبض، همین اجاره و همین نان فکر کند. 

به گفته افشین، وقتی ذهن در تونل بقا گرفتار می‌شود، جایی برای آینده باقی نمی‌ماند و مهم‌تر از آن، برخی گزینه‌ها اساساً از میدان دید ذهن حذف می‌شوند؛ نه اینکه فرد آینده را انتخاب نکند، بلکه اصلاً آن را نمی‌بیند.

وی تأکید کرد: فقر فقط جیب را خالی نمی‌کند؛ آینده را از ذهن می‌گیرد.

افشین با ذکر مثالی گفت: جوانی را تصور کنید که می‌داند با یادگیری مهارت، آینده بهتری خواهد داشت، اما ذهنش آن‌قدر درگیر اجاره عقب‌افتاده و بدهی امروز است که توان تصمیم درست ندارد. مسئله نخواستن نیست، نتوانستن است. در یک آزمایش ساده نیز نشان داده شده افرادی با توان ذاتی یکسان، صرفاً به دلیل فشار کمبود، عملکرد شناختی ضعیف‌تری معادل چندین نمره IQ پایین‌تر از خود بروز می‌دهند.

وی با طرح این پرسش که «اگر مسئله فقر فقط پول نیست، چرا بخش بزرگی از سیاست‌گذاری‌ها بر پول متمرکز است؟» ادامه داد: چرا تصور می‌کنیم با بسته حمایتی، مسئله حل می‌شود؟ چرا برخی جوامع با وجود دریافت حمایت‌ها همچنان در تله فقر می‌مانند، اما برخی دیگر با منابع محدودتر مسیر توسعه را طی می‌کنند؟

افشین پاسخ داد: آنچه باید درمان شود فقط کمبود منابع نیست، بلکه کمبود پهنای باند شناختی است. سیاست‌هایی که صرفاً پول تزریق می‌کنند، حاشیه توان تصمیم ایجاد نمی‌کنند؛ آن‌ها بقا را تأمین می‌کنند، اما فضایی برای فکر کردن، یادگیری و ریسک‌پذیری نمی‌سازند. انسانی که حاشیه‌ای برای خطا ندارد، محکوم است تصمیم‌های کوتاه‌مدت بگیرد.

تعریف جدید فقر در عصر اقتصاد دانش‌بنیان

معاون علمی رئیس‌جمهور با تأکید بر اینکه فقر در دنیای امروز تعریف جدیدی یافته است، گفت: امروز فقر یعنی فقر دسترسی به فناوری، فقر مهارت، فقر اتصال به شبکه تولید، فقر یادگیری و در یک جمع‌بندی، فقر امکان.

وی با اشاره به مفهوم «تونل ذهنی» در نظریه اقتصاد نوآوری تصریح کرد: فردی که در این تونل قرار می‌گیرد، ممکن است بسیار باهوش باشد، اما تصمیم‌هایش کوتاه‌مدت می‌شود؛ ممکن است به جای سرمایه‌گذاری مصرف کند، به جای یادگیری، کار کوتاه‌مدت انتخاب کند و به جای ساختن آینده، تنها برای عبور از امروز تلاش کند.

افشین ادامه داد: ما معمولاً این رفتارها را به اخلاق نسبت می‌دهیم و می‌گوییم فرد تنبل یا بی‌انضباط است، اما علم می‌گوید این اثر کمبود و ربوده شدن پهنای باند شناختی است. این شکست اخلاقی نیست، شکست طراحی است.