طرح کلان ملی «فناوری تولید نشای ثعلب دارویی» برای نخستین‌بار در کشور با هدف توسعه تکثیر درون‌شیشه‌ای ثعلب‌های دارویی، انتقال نشا به مزرعه و تولید پودر ثعلب از طریق کشت بافت و تجاری‌سازی فرمولاسیون‌های نوآورانه، در استان کردستان در حال اجراست.

ثعلب‌ها، به‌ویژه گونه‌های Anacamptis coriophora، Orchis coriophora وDactylorhiza umbrosa، از گیاهان دارویی بسیار ارزشمند به شمار می‌روند که پودر حاصل از آن‌ها در صنایع غذایی، دارویی و آرایشی کاربرد گسترده دارد. پودر ثعلب به دلیل دارا بودن گلوکومانان معادل 60 تا 70درصد وزن خشک، در تولید بستنی سنتی، نوشیدنی‌های گرم، مکمل‌های غذایی و داروهای سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

در حال حاضر، تنها منبع تأمین این گیاهان در کشور، برداشت از رویشگاه‌های طبیعی است؛ روندی که تهدیدی جدی برای بقای گونه‌های ثعلب و تخریب منابع ژنتیکی آن‌ها به شمار می‌آید. بر همین اساس، این طرح با هدف کاهش فشار بر منابع طبیعی، تکثیر انبوه ارکیدهای خاکزی و ایجاد یک روش پایدار برای تولید صنعتی پودر ثعلب طراحی شده است.

بر اساس اعلام مجریان، نوآوری اصلی این طرح در توسعه فرمولاسیون‌های ارزان‌قیمت و در دسترس برای کشت بافت نهفته است؛ به‌طوری‌که از ترکیباتی مانند آب آناناس، شیر نارگیل و مخلوط‌های آماده اسید آمینه به‌جای نمک‌های گران‌قیمت رایج در کشت بافت استفاده می‌شود. همچنین در این طرح، تولید غده‌های درون‌شیشه‌ای برای استحصال پودر ثعلب نیز پیش‌بینی شده است.

این رویکرد می‌تواند ضمن کاهش هزینه‌های تولید تا 60درصد، امکان تولید انبوه 500هزار نشا در سال را فراهم کند؛ ظرفیتی که قابلیت افزایش تا یک‌میلیون نشا را نیز دارد. همچنین پیش‌بینی شده است سالانه 100کیلوگرم پودر ثعلب از این طریق تولید شود.

مدت زمان اجرای این طرح 48ماه اعلام شده و مراحل آن شامل بهینه‌سازی جوانه‌زنی بذر، تولید پروتوکورم، رشد گیاهچه، رشد غده و در نهایت خشک‌کردن و تولید پودر ثعلب است. به گفته دست‌اندرکاران، اجرای این طرح نه تنها به حفظ گونه‌های ارزشمند ثعلب کمک می‌کند، بلکه می‌تواند برای نخستین‌بار در کشور زمینه تولید صنعتی و پایدار پودر ثعلب را فراهم سازد.

در بخش دیگری از اهداف این طرح آمده است که اجرای موفق آن می‌تواند از انقراض گونه‌های ارزشمند جلوگیری کند، وابستگی به واردات را کاهش دهد، زمینه تولید و صادرات را فراهم آورد و به حفظ و توسعه دانش بومی منجر شود.

بررسی وضعیت بازار نیز نشان می‌دهد که در حال حاضر هیچ شرکت، مؤسسه یا تولیدکننده‌ای در ایران به‌صورت مستمر و پیوسته در زمینه تولید پودر ثعلب فعالیت ندارد و نیاز داخلی عمدتاً از طریق برداشت غیراصولی از رویشگاه‌های طبیعی، به‌ویژه در استان کردستان، تأمین می‌شود.